Nhạc cụ dân tộc Việt Nam phong phú bậc nhất Đông Nam Á, trải từ đàn dây, sáo trúc đến cồng chiêng. Mỗi nhạc cụ gắn với một vùng đất, một nghi lễ hoặc một lối sinh hoạt riêng.
Phân loại theo cách tạo âm
| Nhóm | Cách tạo âm | Nhạc cụ tiêu biểu |
|---|---|---|
| Dây gảy | Gảy dây bằng móng hoặc phím | Đàn tranh, đàn nguyệt (đàn kìm), đàn tỳ bà, đàn đáy |
| Dây kéo | Kéo vĩ trên dây | Đàn nhị (đàn cò), đàn gáo |
| Dây gõ | Gõ lên dây | Đàn tam thập lục |
| Hơi | Thổi | Sáo trúc, tiêu, kèn bầu, khèn |
| Gõ | Gõ, đập | Trống, cồng chiêng, mõ, phách, song loan |
| Tự thân vang | Rung toàn thân nhạc cụ | Đàn đá, đàn t’rưng, k’lông pút |
Những nhạc cụ đặc sắc nhất
Đàn bầu — chỉ một dây
Đây là nhạc cụ độc đáo bậc nhất thế giới: chỉ có một dây nhưng chơi được cả thang âm. Người chơi gảy tạo bồi âm, đồng thời uốn cần đàn để thay đổi cao độ. Âm đàn bầu gần với giọng người nói, nên rất hợp diễn tả tâm trạng.
Đàn đá — nhạc cụ cổ nhất
Làm từ những thanh đá được ghè đẽo cho đúng cao độ, đàn đá thuộc loại nhạc cụ cổ xưa nhất được tìm thấy tại Việt Nam, gắn với vùng Tây Nguyên và Nam Trung Bộ.
Cồng chiêng — nhạc cụ của cộng đồng
Cồng chiêng Tây Nguyên không phải nhạc cụ cá nhân. Mỗi người giữ một chiếc, cả dàn hợp lại mới thành bài — nên chơi cồng chiêng là hành động tập thể. Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh.
Đàn tranh — mười sáu dây
Đàn tranh cổ có 16 dây (nay có bản 17, 19, 21 dây), gảy bằng móng đeo tay. Kỹ thuật đặc trưng là nhấn nhá — dùng tay trái ấn dây phía sau nhạn để tạo luyến láy, thứ tạo nên chất Việt trong tiếng đàn.
Guitar phím lõm — sáng tạo của người Việt
Đây là ví dụ thú vị về tính dung hợp: người Việt lấy cây guitar phương Tây, khoét lõm các phím để nhấn dây sâu hơn, nhờ đó chơi được các kỹ thuật rung nhấn của nhạc dân tộc. Cây đàn này thành nhạc cụ chủ lực của cải lương.
Nhạc cụ gắn với loại hình nào?
- Nhã nhạc cung đình — dàn nhạc quy chuẩn gồm bộ gõ, bộ dây, bộ hơi.
- Ca trù — đàn đáy, phách, trống chầu.
- Chèo — trống đế, nhị, sáo, thanh la.
- Đờn ca tài tử, cải lương — kìm, cò, tranh, bầu, sến, guitar phím lõm.
- Hát chầu văn — đàn nguyệt, phách, trống.
Vì sao nên biết về nhạc cụ dân tộc?
Không phải để ai cũng đi học đàn, mà vì nhạc cụ là dấu vết vật chất của văn hóa. Nhìn cây đàn bầu một dây, ta hiểu người Việt trọng sự tinh tế hơn sự phô trương. Nhìn dàn cồng chiêng, ta hiểu tính cộng đồng của người Tây Nguyên. Nhìn guitar phím lõm, ta thấy khả năng tiếp nhận và cải biến của người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc cụ nào độc đáo nhất của Việt Nam?
Đàn bầu — chỉ có một dây nhưng chơi được cả thang âm nhờ kỹ thuật gảy bồi âm kết hợp uốn cần đàn.
Đàn tranh có bao nhiêu dây?
Đàn tranh cổ có 16 dây; ngày nay có thêm các bản 17, 19, 21 dây.
Guitar phím lõm là gì?
Là cây guitar phương Tây được người Việt khoét lõm phím để nhấn dây sâu hơn, chơi được kỹ thuật rung nhấn của nhạc dân tộc; là nhạc cụ chủ lực trong cải lương.
Đọc thêm cùng chủ đề:
- Văn hóa Việt Nam – đặc trưng cơ bản và 4 giá trị cốt lõi
- Văn hóa ẩm thực Việt Nam – 5 đặc trưng và khác biệt ba miền
