Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam — thường gọi là Đạo Mẫu — là một tín ngưỡng bản địa lâu đời, lấy việc tôn thờ Mẫu (Mẹ) làm trung tâm, với các quyền năng sinh sôi, bảo trợ và che chở con người.
Thờ Mẫu là gì?
Đây là tín ngưỡng đã được giới tính hóa theo khuôn hình người Mẹ. Thay vì hình dung đấng tối cao là nam giới quyền uy, người Việt hình dung một người Mẹ che chở. Cách hình dung ấy phản ánh vai trò thật của người phụ nữ trong gia đình và xã hội nông nghiệp Việt.
Có một điểm rất đáng chú ý: trong xã hội Nho giáo phong kiến vốn nhiều ràng buộc với phụ nữ, thờ Mẫu là nơi người phụ nữ Việt gửi gắm ước vọng giải thoát khỏi những thành kiến ấy. Đây là không gian tinh thần mà ở đó phụ nữ được đặt ở vị trí trung tâm.
Hệ thống Tam phủ, Tứ phủ
Thờ Mẫu tổ chức theo các “phủ” — tương ứng với các miền của vũ trụ theo quan niệm dân gian:
| Phủ | Miền cai quản | Màu tượng trưng |
|---|---|---|
| Thiên phủ | Miền trời | Đỏ |
| Địa phủ | Miền đất | Vàng |
| Thoải phủ | Miền nước | Trắng |
| Nhạc phủ | Miền rừng núi | Xanh |
Thờ ba phủ đầu gọi là Tam phủ; thêm Nhạc phủ thành Tứ phủ. Màu sắc trong trang phục hầu đồng chính là màu của phủ đang được thỉnh.
Nghi lễ hầu đồng
Hầu đồng (còn gọi lên đồng) là nghi lễ tiêu biểu nhất. Người hầu đồng đóng vai trò trung gian, lần lượt “thỉnh” các vị thánh nhập vào mình. Mỗi giá đồng có trang phục, điệu múa và bài hát riêng.
Đi kèm hầu đồng là hát chầu văn — loại hình âm nhạc dùng lời hát và đàn nguyệt để dẫn dắt buổi lễ. Chính phần âm nhạc, trang phục và múa này khiến hầu đồng được xem là một hình thức diễn xướng dân gian tổng hợp, chứ không đơn thuần là nghi lễ.
Được UNESCO ghi danh
Năm 2016, “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại — ghi nhận giá trị văn hóa và nghệ thuật của tín ngưỡng này.
Phân biệt: tín ngưỡng và biến tướng
Cần tách bạch hai thứ hay bị lẫn lộn. Thực hành tín ngưỡng là sinh hoạt văn hóa cộng đồng có quy tắc, có nghệ thuật, có tính giáo dục. Biến tướng là việc lợi dụng nghi lễ để trục lợi: phán truyền, đốt vàng mã quá mức, đòi lễ vật lớn, dọa nạt người tin.
UNESCO ghi danh phần thực hành văn hóa, không ghi danh mê tín. Giữ di sản này đúng nghĩa là giữ phần nghệ thuật và cộng đồng, đồng thời loại bỏ phần trục lợi.
Câu hỏi thường gặp
Đạo Mẫu thờ ai?
Thờ Mẫu — hình tượng người Mẹ với quyền năng sinh sôi, bảo trợ và che chở, cùng hệ thống các vị thánh trong Tam phủ, Tứ phủ.
Tam phủ và Tứ phủ khác nhau thế nào?
Tam phủ gồm Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ. Tứ phủ có thêm Nhạc phủ (miền rừng núi).
Hầu đồng có phải mê tín không?
Bản thân hầu đồng là nghi lễ diễn xướng dân gian đã được UNESCO ghi danh năm 2016. Mê tín là phần biến tướng: lợi dụng nghi lễ để phán truyền, trục lợi, đòi lễ vật lớn.
Tư liệu tham khảo: Wikipedia tiếng Việt – mục “Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam”.
Đọc thêm cùng chủ đề:
- Văn hóa Việt Nam – đặc trưng cơ bản và 4 giá trị cốt lõi
- Văn hóa ẩm thực Việt Nam – 5 đặc trưng và khác biệt ba miền
